Portret schilderen met olieverf: De ultieme gids

Portret schilderen met olieverf is al eeuwenlang het favoriete medium van de grote meesters wanneer het aankomt op portret schilderen. En dat is niet voor niets: de ongeëvenaarde kleurdiepte, de rijke textuur en de trage droogtijd geven je als kunstenaar de ultieme controle om zachte overgangen in de huid, subtiele schaduwen en levendige blikken te creëren.

Of je nu net begint met olieverf of je bestaande techniek wilt verdiepen: in deze complete gids neem ik je stap voor stap mee in de wereld van het olieverfportret. Van de juiste materiaalkeuze tot het opbouwen van lagen en het mengproces van realistische huidtonen.

Waarom kiezen voor olieverf bij portretten?

Wie voor het eerst met olieverf werkt, merkt meteen het grootste verschil met media zoals acrylverf: de tijd die je krijgt om ermee te werken, want waar acrylverf soms onder je penseel opdroogt, heb je bij olieverf alle tijd om de verf te verwerken.

De voordelen van een lange droogtijd (Nat-in-nat techniek)

Omdat olieverf niet droogt door verdamping maar langzaam oxideert, blijft de verf soms dagen nat op het doek. Dit geeft je de ruimte om nat-in-nat (alla prima) te werken. Je kunt kleuren moeiteloos in elkaar laten overvloeien, wat heel prettig is voor het schilderen van de zachte vormen van een menselijk gezicht.

Diepte en kleurintensiteit die blijft

Olieverf behoudt zijn kleurkracht ook nadat het is opgedroogd. Waar acrylverf vaak wat donkerder opdroogt, blijft olieverf exact zoals je het hebt aangebracht. What You See Is What You Get! Bovendien kun je met transparante lagen (glaceren) een optische diepte creëren die met geen enkel ander medium te evenaren is.

Veelgemaakte misvattingen over olieverf ontkracht

• “Olieverf is giftig en stinkt.” Traditionele olieverf bestaat uit pigmenten en olie… de olie is niet giftig, maar sommige pigmenten zijn dat wel, zoals bv cadmium en lood (denk aan loodwit). Tegenwoordig zijn er uitstekende vervangers voor deze pigmenten, dus let daar op als je verf koopt. De reden dat olieverf zou stinken zit ‘m vooral in de geur van mediums, zoals terpentijn. In plaats hiervan kun je ook een geurloze variant kiezen, alhoewel ik die persoonlijk nog teveel vind ruiken. Gelukkig kunnen we vandaag de dag kiezen voor een watervermengbare olieverf! Dit is traditionele olieverf voorzien van een emulgator die ervoor zorgt dat de olieverf met water vermengbaar (niet te verwarren met “oplosbaar”) is.
• “Het is te moeilijk voor beginners.” Olieverf is juist heel vergevingsgezind: als je je kunstwerk wilt aanpassen dan veeg je het eenvoudig met een doekje weg en kun je weer verder!

De basisregels van olieverf

Om te voorkomen dat je schilderij in de toekomst gaat barsten of niet goed droogt, zijn er drie gouden regels bij het werken met olieverf:

• Vet over Mager: De onderste lagen van je schilderij moeten ‘mager’ zijn (gemengd met een oplosmiddel zoals geurloze spiritus). De bovenste lagen moeten ‘vetter’ zijn (gemengd met meer olie). Als je een magere laag over een vette laag aanbrengt, gaat de bovenlaag op den duur barsten, omdat de verdunde olieverf zich niet kan hechten aan de vette laag. In deze video kun je zien hoe je met vet over mager werkt.
• Dik over Dun: Breng dunne lagen verf aan in het begin en bewaar de dikke, pasteuze verfstreken (impasto) voor het laatst.
• Respecteer Droogtijden: Pigmenten zoals Gebrande Omber drogen binnen 24 uur, terwijl Titaanwit of Cadmiumkleuren er meerdere dagen/weken over kunnen doen. De droogtijd is ook afhankelijk of je in dunne laagjes werkt of juist dik/ pastueus.

Essentiële materialen voor een olieverfportret

Goede materialen maken het leerproces aanzienlijk prettiger. Je hebt echt geen tientallen tubetjes nodig om te beginnen; een doordachte basisset is meer dan genoeg.

De juiste olieverf selecteren (studiekwaliteit vs. artists’ kwaliteit)

Voor beginners is een goede studiekwaliteit prima om mee te starten. Wil je echter meer pigmentkracht en een fijnere structuur, kies dan voor Artists’ quality. Het voordeel hiervan is dat je minder verf nodig hebt om een dekkend en krachtig resultaat te krijgen.

Persoonlijk zou ik kiezen voor een goede kwaliteit olieverf. Het kost iets meer, maar je weet dat ze goed gepigmenteerd zijn. De merken olieverf waar ik mee werk zijn o.a. Rembrandt (Talens), Cobra (Talens, watervermengbaar), Artisan (Winsor & Newton, watervermengbaar) en Gamblin.

Het perfecte palet voor huidtonen

Je hebt geen kant-en-klare tubetjes ‘huidskleur’ nodig. Met een primair kleurenpalet kun je elke huidtoon maken. Een uitstekend basispalet bestaat uit:

• Titaanwit
• Gele Oker
• Cadmiumrood (of Cadmiumrood licht)
• Ultramarijnblauw
• Gebrande Omber (onmisbaar voor snelle schetsen en warme schaduwen)
• Ivoorzwart (voor als je zelf geen zwarte kleur wilt mengen)

TIP: Maak zelf een mooie ‘zwart’ door ultramarijn en gebrande omber te mengen. Experimenteer met de verhoudingen onderling en kijk welke kleur jij het mooist vindt om als zwart te gebruiken.

Penselen geschikt voor olieverf

Voor olieverf kun je verschillende soorten penselen gebruiken.

• Varkenshaar: Ideaal voor de eerste lagen en het stevigere werk.
• Kattentong (Filbert): De afgeronde vorm is perfect voor het modelleren van de zachte vormen in het gezicht.
• Synthetisch zacht penseel: Perfect voor de fijne details zoals ogen, lippen en highlights.

Geschikte schildersdoeken voor olieverf

Een canvasdoek gespannen op een spieraam of op een board zijn wel de meest gangbare doeken die gebruikt worden. Er zijn wel wat verschillen tussen het een of het andere doek. Goedkope doeken zijn gemaakt van een minder goede kwaliteit canvas en zijn doorgaans voorzien van een heel mager laagje gesso.

Daarnaast is het spieraam van minder goede kwaliteit hout gemaakt, waardoor de kans op scheeftrekken van de latten aanzienlijk is en je werk niet mooi strak langs de muur komt te hangen. 

Als je een portret in opdracht mag maken, zou ik altijd voor een doek kiezen van goede kwaliteit. Die haal je bij een kunstenaarswinkel.

Tip: check in de winkel altijd of het spieraam recht is!

Portret schilderen in detail

Natuurlijk is het schilderen van een volledige portret erg aantrekkelijk. In het begin kan dit overweldigend zijn en daarom begin ik in mijn online cursus portret schilderen met olieverf met de oren, ogen, neus en mond:

Ogen schilderen met olieverf

Leer de ziel vangen in het gezicht met onze gids voor het schilderen van een oog met olieverf.

Mond schilderen met olieverf

Leer zachte, driedimensionale lippen schilderen in ons artikel over het schilderen van een mond met olieverf.

Oor schilderen met olieverf

Ontdek hoe je de structuur en schaduwen van het oor opzet in deze stap-voor-stap uitleg voor het schilderen van een oor met olieverf.

Neus schilderen met olieverf

Leer een driedimensionale neus met de juiste schaduwen schilderen in onze HowTo over het schilderen van een neus met olieverf.

Maak een achtergrond voor het portretschilderij

Je kunt veel doen met een achtergrond. Persoonlijk hou ik van redelijk veel rust in de achtergrond van een portret, maar uiteraard is er van alles mogelijk.

De juiste verhoudingen van een gezicht bij portret schilderen

Als je een portret gaat schilderen is het handig als je op de hoogte bent van de verschillende verhoudingen in een gezicht.

In mijn cursus portret tekenen leer je uitgebreid hoe een “algemeen” gezicht is opgebouwd alsook de ogen, oren, neus en mond. Deze kennis vormt de basis voor portret schilderen met olieverf en helpt je om vlot eventuele “fouten” te ontdekken.

Kleuren mengen voor realistische huidtonen (Mengschema)

In ieder gezicht zijn vele kleuren zichtbaar, waardoor het mengen van huidskleur soms ingewikkeld lijkt. Maar met de primaire kleuren valt het terug te brengen tot een eenvoudige formule:

Basis Huidskleur = Wit + Gele Oker + Cadmiumrood + Ultramarijnblauw

• Lichte Huidtoon —> Meer Wit + Gele Oker + Tintje Rood
• Warme Schaduw —> Meer Cadmiumrood + Gele Oker + Branden Omber
• Koele Schaduw —> Voeg een klein spatje Ultramarijnblauw toe

Het zal wat oefening vragen, maar met deze primaire kleuren kun je prachtige huidskleuren mengen. Ik moet wel zeggen dat het handig kan zijn om er een paar aanvullende kleuren bij te hebben om het je iets makkelijker te maken. 

Mijn schilderspalet bestaat doorgaans uit de volgende kleuren: Titaanwit, zinkwit, primairgeel, primair magenta, pyrrolerood, primaircyaan, ultramarijn en omber naturel en/of gebrand.

Een voordeel van olieverf is dat als je een hoeveelheid hebt gemengd, dit, in tegenstelling tot acrylverf, ook lang bruikbaar blijft!

Belangrijke tip: Huid is nooit één egale kleur. Het voorhoofd is vaak wat geler (meer licht), de wangen en neus roder (meer doorbloeding) en de kin/kaaklijn heeft vaak een koelere, blauwige of grijzige ondertoon.

Veelgemaakte fouten en hoe je ze voorkomt

• Modderige kleuren op het doek: Dit gebeurt wanneer je te veel en te lang blijft borstelen op dezelfde plek. Zet een verfstreek met overtuiging neer en laat hem daarna rusten.
• Te snel aan details beginnen: Als de anatomie of de schaduwverhouding niet klopt, redt een gedetailleerde pupil het schilderij niet meer. Werk altijd van GROOF naar FIJN.
• Gebruik van puur zwart voor schaduwen: Zwart maakt huidtonen dof en ‘dood’. Meng liever je eigen diepe schaduwkleuren met bijvoorbeeld Ultramarijnblauw en Branden Omber.

Afwerking en verzorging van je kunstwerk

Wanneer je portret af is, laat je het op een stofvrije plek drogen.

• Na 2 tot 4 weken: Het schilderij voelt droog aan. Je kunt nu een retoucheervnis aanbrengen om ingeschoten (doffe) plekken weer te laten glanzen en het werk tijdelijk te beschermen.
• Na 6 maanden: De olieverf is nu door en door gehard. Breng een definitieve slotvernis (mat, zijdeglans of hoogglans) aan om het werk levenslang te beschermen tegen vuil, vocht en UV-licht.